روش دباغی پوست گوسفند — مقاله مرجع علمی و عملی برای چرمسازان
مقدمه: چرا دباغی پوست گوسفند اهمیت دارد؟
دباغی (Tanning) فرآیندی است که پوست خام حیوانات را به چرم با دوام، مقاوم و قابلاستفاده تبدیل میکند. پوست خام پستانداران یک ماده زیستی است که از زنجیرههای پروتئینی (کلاژن) تشکیل شده و در صورت عدم عملآوری، در برابر باکتریها و عوامل محیطی به سرعت فاسد میشود. دباغی با تغییر ساختار این پروتئینها باعث توقف فساد، افزایش انعطافپذیری و تثبیت رنگ و خواص نهایی چرم میشود.
در روشهای سنتی اروپایی و صنعتی، دباغی پوست گوسفند بهعنوان یکی از اصلیترین مراحل تولید چرم سبک و چندمنظوره شناخته میشود (بهویژه در آلمان، فرانسه و اتریش برای تولید چرم پوشاک و دستکش) — طبق متون کلاسیک دباغی.
۱. انتخاب و آمادهسازی پوست (Preparation)
برای دباغی استاندارد پوست گوسفند، مراحل اولیه زیر ضروری است:
۱-۱. انتخاب پوست خام
-
پوست باید تازه و بدون پارگی یا سوختگی باشد.
-
نمکسود (Salted) نگهداری شود تا فساد میکروبی کاهش یابد.
۱-۲. خیساندن (Soaking)
هدف: بازگرداندن آب از دسترفته و تمیز کردن پوست از نمک و آلودگیها.
-
پوست را در آب تمیز (حجم زیاد) برای ۲ تا ۴ روز قرار میدهند.
-
آب باید چند بار تعویض شود تا مواد زائد کاملاً خارج گردد.
۲. آهکزنی و حذف مو (Liming & Unhairing)
۲-۱. آهکزنی
-
پوست در محلول آهک قرار میگیرد تا pH افزایش یابد.
-
این کار باعث بازشدن پیوندهای پروتئینی و نرمشدن ساختار میشود.
۲-۲. حذف مو (Unhairing)
در دباغی سنتی، دو روش رایج است:
-
آهکزنی کامل در گودال تا موها شل شده و بتوان با ابزار جدا کرد.
-
آهکزنی موضعی (Painting): لایه آهک فقط روی قسمت داخلی زده میشود تا موها جدا شود، سپس پوست با چاقوهای مخصوص خراش داده میشود.
۳. آنزیمدهی (Bating)
پس از آهکزنی و حذف مو، پوست وارد مرحله آنزیمزنی یا بیتینگ (Bating) میشود:
-
آنزیمهای پروتئولیتیک (مثل پانکراس گاوی) به مخلوط افزوده میشوند.
-
هدف حذف پروتئینهای زائد، چربیهای باقیمانده و بهبود انعطافپذیری چرم است.
این مرحله یکی از کلیدهای اصلی برای رسیدن به چرم نرم، صاف و انعطافپذیر است.
۴. ترشیانداختن (Pickling)
ترشیانداختن پوست قبل از دباغی معدنی ضروری است:
-
پوست را در محلول آب، نمک و اسید (معمولاً فرمیک) قرار میدهند تا pH پوست به حدود ۲.۵ تا ۳.۵ برسد.
-
این تنظیم pH باعث میشود مواد دباغی بهتر و یکنواختتر جذب شوند.
۵. دباغی اصلی (Tanning)
روشهای دباغی بسته به نوع مواد دباغی به چند دسته تقسیم میشوند:
۵-۱. دباغی گیاهی (Vegetable Tanning)
-
استفاده از تاننهای طبیعی استخراجشده از پوست درختها مثل بلوط، شاهبلوط یا سماق.
-
فرآیندی کند اما محیطزیستدوست و با کیفیت بالا.
۵-۲. دباغی کروم (Chrome Tanning)
-
رایجترین روش صنعتی، بهویژه در اروپا.
-
نمکهای کروم III باعث تثبیت سریع فیبرهای کلاژنی میشوند.
-
این روش نسبت به دباغی گیاهی سریعتر، با دوام بالا و چرم نرمتر تولید میکند.
۵-۳. دباغی ترکیبی (Combination Tanning)
-
ترکیب تانن گیاهی و کروم برای بهرهبرداری از مزایای هر دو روش.
۶. تثبیت، تنظیم pH و رنگآمیزی
۶-۱. تثبیت pH (Neutralization)
پس از دباغی با کروم، چرم باید خنثی شود:
-
معمولاً با بیکربنات سدیم یا نمکهای بافر pH به حدود ۴.۵ تا ۵.۵ میرسد.
۶-۲. رنگآمیزی (Dyeing)
-
رنگها به صورت غوطهوری یا اسپری روی چرم اعمال میشوند.
-
کنترل یکنواختی و دما در این مرحله بسیار مهم است.
۷. روغندهی (Fat Liquoring) و خشککردن
۷-۱. روغندهی
-
روغنهای طبیعی (مثل روغن گیاهی) یا سنتتیک به چرم افزوده میشود.
-
باعث افزایش انعطافپذیری، لطافت و مقاومت در برابر ترکخوردگی میگردد.
۷-۲. خشککردن
روشهای مختلف برای خشککردن چرم وجود دارد:
-
خشککردن هوایی
-
خشککردن با هوای کنترلشده
-
خشککردن تحت خلأ برای چرمهای خاص.
۸. پرداخت نهایی (Finishing)
در پایان، چرم دباغیشده ممکن است برای اهداف خاص:
-
برجستهسازی
-
براق یا ماتکردن سطح
-
اعمال پوشش محافظ
صورت گیرد، تا ظاهر و عمر چرم افزایش یابد.
نتیجهگیری
دباغی پوست گوسفند یک فرآیند پیچیده و علمی است که از مرحله آمادهسازی اولیه تا مراحل فنی و شیمیایی ادامه دارد. امروزه، با ادغام روشهای سنتی (مانند دباغی گیاهی) و صنعتی (مانند دباغی با کروم III)، چرم با کیفیت بالا و کاربردهای متنوع تولید میشود. انتخاب روش مناسب به کاربرد نهایی چرم (پوشاک، دستکش، کیف، دکوراسیون و…) بستگی دارد.