دباغی چرم چیست؟
دباغی چرم چیست؟ راهنمای جامع فرایند چرمسازی و انواع روشهای دباغی
دباغی یا چرمسازی هنری ـ صنعتی است که طی آن پوست خام حیوانات به مادهای بادوام، انعطافپذیر و قابل استفاده به نام چرم تبدیل میشود. این فرایند با ایجاد تغییرات کنترلشده در ساختار پوست، آن را در برابر فساد میکروبی، رطوبت و عوامل محیطی مقاوم میسازد؛ بدون آنکه ماهیت طبیعی الیاف پوستی بهطور اساسی تخریب شود.
ساختار شیمیایی پوست و ضرورت دباغی
پوست از نظر شیمیایی شبکهای پلیمری متشکل از اسیدهای آمینه است که در قالب پروتئینهایی مانند کلاژن بهوسیله پیوندهای پپتیدی به هم متصل شدهاند. این پیوندها در برابر:
-
میکروارگانیسمها
-
رطوبت
-
گرما
-
عوامل شیمیایی خارجی
آسیبپذیر هستند. در صورت تجزیه این زنجیرهها، استحکام و کیفیت پوست بهشدت افت میکند. به همین دلیل، دباغی با هدف پایدارسازی الیاف کلاژنی و افزایش دوام پوست انجام میشود.
روشهای مختلف دباغی چرم
1️⃣ دباغی گیاهی (Vegetable Tanning)
در این شیوه سنتی و طبیعی، مواد دباغی از بخشهای گوناگون گیاهان استخراج میشود؛ از جمله:
-
پوست درخت بلوط
-
صنوبر و کاج
-
سماق
-
فندق
-
کائوچو
-
برگ، ریشه و میوه گیاهان تانندار
نحوه تهیه عصاره دباغی گیاهی
مواد گیاهی را در آب خیسانده و عصارهگیری میکنند. خروجی این مرحله شامل:
-
مواد محلول تاننی
-
بقایای جامد گیاهی
برای افزایش حلالیت ترکیبات مؤثر، به بخش جامد بیسولفیت سدیم افزوده میشود.
ویژگیها
-
ظاهر طبیعی و گرم
-
فرمپذیری مناسب
-
دوستدار محیطزیست
-
دوام کمتر نسبت به کروم
2️⃣ دباغی با کروم (Chrome Tanning)
یکی از رایجترین روشهای صنعتی مدرن است که با نمکهای کروم انجام میشود.
منبع مواد
سنگ معدن کرومیت
(حدود ۶۸٪ اکسید کروم + ۳۲٪ اکسید آهن)
مزایا
-
دوام حدود ۳ برابر دباغی گیاهی
-
وزن سبکتر
-
انعطافپذیری بالا
-
مناسب چرمهای ظریف و پوشاکی
3️⃣ دباغی با زاج سفید (Alum Tanning)
روشی کهن و پرکاربرد در دباغی خز.
برتری اصلی
-
بیرنگ بودن زاج
-
عدم تغییر رنگ موی خز
برخلاف روشهای گیاهی و کرومی که ممکن است باعث تغییر رنگ مو شوند.
4️⃣ دباغی با نمکهای آهن
در این تکنیک از ترکیبات مختلف آهن استفاده میشود، مانند:
-
سولفات آهن (III)
-
کلرید آهن
-
فتالاتهای آهن
این روش برای برخی کاربردهای خاص صنعتی به کار میرود.
5️⃣ دباغی با سولفات زیرکُنیم
در این روش:
-
پوست ابتدا اسیدی میشود.
-
سپس با محلول سولفات زیرکنیم نیمدباغی میگردد.
-
نمک دباغی زمانی افزوده میشود که پوست حاوی حدود ۱۰٪ اکسید زیرکنیم باشد.
-
در پایان با بیکربنات سدیم عمل قلیاییسازی انجام میشود.
6️⃣ دباغی روغنی (Oil Tanning)
در این شیوه از روغنهای دارای خاصیت دباغی استفاده میشود، مانند:
-
روغن ماهی
-
روغن دانه آفتابگردان
کاربرد
-
پوست شوکا
-
بز کوهی
-
چرم دستکش و پوشاک نرم
7️⃣ دباغی با مواد سنتزی (Synthetic Tanning / Sintan)
مواد دباغی مصنوعی که امروزه جایگزین بخشی از مواد طبیعی شدهاند.
انواع سینتانها
🔹 سینتان آلیفاتیک
مشتق از سولفوکلرید پارافینها و ایزوسیاناتها
🔹 سینتان متروسیکلیکی
بر پایه ترکیبات ملامین
🔹 سینتان آروماتیک
دارای گروههای فنلی اصلاحشده
🔹 سینتان کاتیونیک
حاصل واکنش فنلهای چندعاملی با آلدهیدها و آمینها
8️⃣ دباغی با فرمالدئید
محلول دباغی شامل:
-
آب
-
فرمالدئید
-
قلیا
بهجای سود میتوان از موارد زیر استفاده کرد:
-
بیکربنات سدیم
-
کربنات کلسیم
-
کربنات منیزیم
دباغیهای ترکیبی
دباغی نیمکرومی
ترکیب کروم و مواد گیاهی به سه روش:
-
دباغی اولیه با کروم → دباغی مجدد گیاهی
-
دباغی اولیه گیاهی → تکمیل با کروم
-
دباغی همزمان کروم و گیاهی
کاربردها
-
چرم رویه ممتاز
-
چرم ضدآب
-
چرم ضخیم
-
زیره کفش
-
پوشاک چرمی
عیب
-
چروکپذیری نسبتاً بالا
دباغی نیمزاجی
سه الگوی اجرایی دارد:
-
زاج سفید → عصاره گیاهی
-
عصاره گیاهی → زاج سفید
-
ترکیب همزمان هر دو
مرحله پایانی: آبگیری چرم
پس از اتمام دباغی، چرم حاوی مقدار زیادی آب است. پیش از هر عملیات تکمیلی باید رطوبت آن کاهش یابد.
روشهای آبگیری
-
ماشین آبگیری صنعتی
-
پرس مکانیکی
-
فشردهسازی غلتکی
این مرحله در کیفیت نهایی، یکنواختی ضخامت و آمادهسازی برای رنگ و پرداخت بسیار حیاتی است.
جمعبندی
دباغی قلب صنعت چرمسازی است؛ فرایندی که با تثبیت ساختار پروتئینی پوست، آن را به متریالی ماندگار و کاربردی تبدیل میکند. انتخاب روش دباغی — از گیاهی و سنتی تا کرومی و سنتزی — مستقیماً بر ویژگیهایی مانند دوام، رنگپذیری، انعطاف و کاربرد نهایی چرم اثر میگذارد.